Een Zeeuw in Bergen

Brabantse Wal Etappe – 1. Deel – 1

Deze etappe start bij het station van Bergen op Zoom. We wandelen door de stad richting het Beatrix bos, langs het Markiezaatsmeer en de Binnenschelde richting Spinolaberg naar Halsteren naar het eindpunt van deze etappe, Lepelstraat. De wandeling is gemaakt op een grijze dag voordat de carnaval festiviteiten losbarsten.

We beginnen bij het station.

Het station werd geopend op 23 december 1863. In 1971 werd het oorspronkelijke stationsgebouw vervangen door een modern ogende constructie met veel glas. Op de voorgevel is een mozaïek aangebracht.

Stationsstraat

Deze straat behoort tot het oude centrum van de stad en veel gebouwen zijn gebouwd in de laat 19de eeuw. De panden werden gebouwd in opdracht van de bekende Bergse fabrikant Arnoldus Asselbergs. Op het plein Heilig Hart beeld, onthuld op 23 juli 1922. Op de vier zijden van de sokkel bevinden zich de wapenschilden van paus, bisschop, rijk en stad, als blijk van hulde en trouw van het kerkelijk en wereldlijk gezag van het Heilig Hart.

In Bergen op Zoom staat op het Gouvernementsplein de zogeheten ‘Dikke Boom’, een plataan van inmiddels wel zo’n anderhalve eeuw oud. Hij werd geplant in wat sinds de achttiende eeuw de tuin van het Gouvernementsgebouw was, op de plek waar in de middeleeuwen het Sint-Maartensgasthuis had gestaan.  In de dertiende eeuw, was het gebouw dat wij nu kennen als het Gouvernement, het Sint Maartensgasthuis. Een ziekenhuis dus. Vanaf 1600 woonde hier echter de Gouverneur. Vandaar ook de naam. In 1771 werd het pand helemaal vernieuwd. De Sint Maartenskapel werd afgebroken en op de plaats daarvan kwam er een voortuin. Van 1819 tot 1922 was het pand in gebruik als militair hospitaal. In het pand op de foto naast de Gouverneur bevond zich vroeger “De Waag”. De historie van dit pand gaat terug naar 1355. Een pand aan de Zuivelstraat waar het wegen van boter en later ook andere dingen centraal stond! Onderaan het voormalige postkantoor. Dit zat in een gebouw uit 1912.

De markt.

Op de historische markt vinden we een aantal oude gebouwen. Het oude stadhuis, de oudste herberg van Nederland Hotel de Draak, de Teerkamer en de Peperbus. Het stadhuis: Het stadhuis bestaat eigenlijk uit drie panden. Het linkergebouw met de poort, ‘de Oliphant’. Het eigenlijke stadhuis, ‘het schepenenhuis’ in het midden (de hoofdingang en de drie vensters aan de linkerzijde). En het pand aan de rechterzijde, ‘Leeuwenborgh’. Het eigenlijke stadhuis, ‘het schepenenhuis’, is al 600 jaar oud en gebouwd tussen 1398 en 1403. De gevel van het gebouw kende een aantal beelden die de vier kardinale deugden  voorstellen, waarvan er twee nog op de gevel staan. Onder staat Justitia, ze heeft een zwaard en een weegschaal, ze staat voor de gerechtigheid. Het bovenste beeld is Prudentia, ze had oorspronkelijk een spiegel vast maar deze is verdwenen, aan de houding kan dit echter wel herleid worden. De spiegel stond voor wijsheid en voorzichtigheid. Bij de restauratie in de jaren 30 zijn echter ook twee beelden verdwenen: het eerste is Fortitudo, de moed en sterkte. De nis waar hij in stond is gedicht met een houten luik. En het tweede beeld is Temperantia, de Gematigdheid. Zij stond op de nok van de gevel. Boven de poort bij het Sint-Annastraatje is nog een beeld tevoorschijn gekomen: Sint Getrudis de patroonheilige van Bergen op Zoom. De tekst Mille Periculus Supersum staat op het stadhuis. Dit is een Latijnse spreuk die “Duizend gevaren kom ik te boven” betekent, wat vaak wordt geassocieerd met de veerkracht van de stad Bergen op Zoom tijdens de Tachtigjarige Oorlog.

Hotel “De Draak”.

Grand Hotel de Draak is het oudste hotel en tevens de oudste onderneming van Nederland. De Draak is een van de oudste panden van Bergen op Zoom. Op 7 mei 1397 werd Bergen op Zoom getroffen door een stadsbrand waarbij bijna de gehele stad afbrandde. Er bleven slechts twee panden gespaard, De Olifant en De Draak, beide aan de Grote Markt. Niemand weet hoe oud De Draak precies is, omdat bij die stadsbrand ook de stadsarchieven compleet verloren zijn gegaan. Aan de kelders onder het pand is te zien dat het goed mogelijk is dat De Draak al zeker 100 jaar bestond alvorens de allesvernietigende stadsbrand uitbrak. Vanaf 1406 wordt De Draak in ieder geval weer genoemd in de nieuw aangelegde stadsarchieven met de functie van stadsherberg.

Peperbus met Sint Gertrudiskerk.

De stenen onderbouw van de toren (ca. 1365/1370) is een onderdeel van de vroegere kerk, in 1428 verheven tot kapittelkerk. Na een brand die in 1443 delen van de stad en de kerk verwoestte, werd in 1444 begonnen met de bouw van een nieuwe, grote kruisbasiliek in de stijl van de Brabantse laat-gotiek. De plattegrond, het huidige opgaande muurwerk, de pilaren van het koor, de halfzuilen en delen van gewelven zijn daarvan nog bewaard gebleven. Rond 1470 was de kerk, één van de grotere stadskerken in de Nederlanden, voltooid. Na de reformatie (1580-87) ging de kerk over in protestantse handen. Bij de inname van Bergen op Zoom door de Fransen in 1747 werd zij verwoest. De kerk werd herbouwd, maar soberder en lager, en in 1752 weer in gebruik genomen. In 1966 werd zij door de protestantse gemeente overgedragen aan de gemeente. 

Linksboven: De Teerkamer. Aan het einde van de 15e eeuw had Bergen op Zoom zich opgewerkt van een eenvoudige havenplaats tot een vooraanstaand handelscentrum. Door de welvaart kon de stad zich zelfs een eigen herberg permitteren. Het stadsbestuur liet daardoor aan de Zuidzijde van de Grote Markt een grote lokaliteit inrichten waar de Bergenaren “Inne banketeren (fuiven) souden alst hemlieden beliefde”. De herberg kreeg de naam Teercamer Den Noort (De naam Teercamer komt van verteren wat staat voor eten en drinken) en werd op 10 mei 1505 geopend door Jan III van Glymes, Heer van Bergen op Zoom. De Teercamer werd een levendig trefpunt in het hart van de middeleeuws stad, waar door de burger en kooplui uitbundig gedronken, gegeten en gefeest werd. Een halve eeuw later ging de herberg ten onder aan het krijgsgewoel van de Tachtigjarige Oorlog. Met De Teerkamer (Vanaf 2026 onder een andere naam) van nu heeft Bergen op Zoom haar oude trefpunt weer terug.

Standbeeld Anton van Duinkerken

Wilhelmus Johannes Maria Antonius (Willem) Asselbergs, geboren in Bergen op Zoom, beter bekend onder zijn pseudoniem Anton van Duinkerken was een Nederlandse dichter, essayist, hoogleraar, redenaar en literatuurhistoricus. In 1960 ontving hij de Constantijn Huygens-prijs en zes jaar later de P.C. Hooft-prijs.

Oorspronkelijk in 1900 ontworpen als woon-en-winkelpand Mariahoek.

Met zijn grote winkelruiten en zijn reusachtige verhoudingen staat Mariahoek het symbool voor de manier waarop de burgerij in de belle epoque de wereld tegemoet trad. 

Markiezenhof

Het Markiezenhof is een echt stadspaleis, het oudste van Nederland. Ooit was dit het woonpaleis van de heren en later markiezen van Bergen op Zoom.  Het Markiezenhof ontstond aan het eind van de Middeleeuwen, na een flinke opknapbeurt van het middeleeuwse hof van de heren van Bergen op Zoom. Van 1485 tot 1727 deed het Markiezenhof in Bergen op Zoom dienst als adellijk woonpaleis. Maar er werd ook gewerkt: het Markiezenhof was het bestuurscentrum van het Markiezaat. Tot 1795, toen kwam er een einde aan het markiezaat. Het Franse leger legde beslag op het Markiezenhof en maakte er een militair hospitaal van. In 1815 werd het Markiezenhof een kazerne, en dat bleef het tot 1957.

Foto links: Het beeld Chevalier. Tweede foto van links: Op deze foto staat het beeld van Anthonis Keldermans met zijn jonge zoon Rombout II. In 1476 werd hij door het markiezaat Bergen op Zoom aangesteld tot hoofdbouwmeester. Hij ontwierp en bouwde er de Sint-Gertrudiskerk (1489) en het Markiezenhof (1485).  Op beide foto’s rechts een Standbeeld van Johanna de Waanzinnige. Johanna van Castilië, ook bekend als Johanna de Waanzinnige, vrouw van Filips de Schone en moeder van Karel V. Johanna heeft op het Markiezenhof gelogeerd.

Merck toch hoe sterck is een van de bekendste Nederlandse  geuzenliederen  uit de Tachtigjarige Oorlog. De oudste bekende overlevering dateert uit 1626. Algemeen wordt aangenomen dat de tekst van Adriaen Valerius is

Midden: Het Zwijnshoofd in Bergen op Zoom is een eeuwenoud café dat sinds 1880 door dezelfde familie wordt geleid. Het huidige pand stamt uit de late 19e eeuw, met oudere fundamenten uit de 15e eeuw. Rechts: Schatbewaarders van de Bergse vastenavend

Moeregrebstraat

Onder: Huize London. Toen de gevel van deze plek in de Lievevrouwestraat in 1647 werd uitgebreid en opgeleukt, zat er een brouwerij in dit pand gevestigd. In de gevel zijn engeltjes verwerkt, het pand blijkt uit 1647 te komen en kleine mannetjes met felgekleurde kleren lijken een potje bier te drinken. De gevel vertelt daarmee de vroegere functie van het pand.

Gevangenpoort

De poort is gebouwd rond 1350 als onderdeel van een stenen vestingmuur met omgrachting. Door uitbreiding van de vesting in 1484 komt de poort binnen de muren van de stad te liggen. Daardoor verliest ze haar functie als toegangspoort en verdedigingswerk. Ondertussen is de poort al enige tijd een gevangenis, waardoor ze bespaard blijft van de sloop. Tot ongeveer 1925 wordt de poort nog als gevangenis gebruikt.

Gevelsteen uit ongeveer 1600.