Een Zeeuw in Bergen

Brabantse Wal Etappe – 2

We starten in Lepelstraat en wandelen via Klutsdorp richting Steenbergen. Vanaf daar gaat het verder via Welberg richting Moerstraten.

We beginnen deze etappe bij de kerk van Lepelstraat, de Sint Antoniuskerk. Lepelstraat heeft in de zeventiende eeuw een belangrijke rol gespeeld in de kerkelijke geschiedenis van Halsteren. Nadat de kerk van Halsteren in 1647 in handen van de protestanten kwam, weken de katholieken uit naar Lepelstraat. Dit werd oogluikend toegestaan. In die tijd komt de naam Lepelstraat voor het eerst in de archieven voor. Lepelstraat heeft een merkwaardige naam. De meest voor de hand liggende verklaring is dat de naam afkomstig is van de vorm van de straat waar het dorp oorspronkelijk uit bestond. Deze straat, die nu uit de Lepelstraatseweg, Kerkstraat en Kladseweg bestaat, had een sterk gebogen vorm. Op kaarten zou je de vorm van een lepel er in kunnen herkennen.

Sint Antoniuskerk

De Antoniuskerk, zoals we die nu kennen, is gebouwd in 1873-1875 als vervanging van de voormalige schuurkerk. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werd de toren opgeblazen door de Duitsers, een groot deel van de kerk raakte vernield. Dit omdat om te voorkomen dat de geallieerden de hoge kerktoren als uitzichtpunt zouden gebruiken. De kerk is daarna herbouwd, zonder toren.

Linksboven: Voormalig klooster (Sint-Antoniusgesticht). Het klooster, gebouwd in 1912, is gesloten in 1972. Een jaar later werd het opgeknapt om als onderkomen voor opbouw- en jeugdwerk te dienen (patronaatsgebouw). Later wijkcentrum De Lepelaar. Daaronder: Woning is gebouwd in 1913 Rechtsboven: Gemeenschapshuis Patronaat “St. Antonius” Linksonder: Woning gebouwd in 1917. Rechtsonder: Woning uit de 18e eeuw met jaarankers 1765.

We wandelen verder richting het buurtschap Klutsdorp.

Er zijn diverse anekdotes over de naam van Klutsdorp. Een mogelijke verklaring kan zijn dat het wijst op de klankverwantschap met (aard)kluit of kloot. Een andere verklaring zou kunnen zijn dat het vanuit het lokale dialect kan duiden op een paar bijeen staande huizen. Een ‘klutske’ of ‘kletske’ is een restant of overschotje van iets groters. Van 1899 tot 1937 liep de Tramlijn Steenbergen – Vogelenzang hier doorheen.

We passeren de snelweg A4 en wandelen richting Steenbergen.

Landgoed Dassenberg

De boswachterswoning annex tramhalte (tramstation) is gebouwd in 1899 en Mariakapel uit 1896,

Het landgoed ligt deels in het zeer laaggelegen dal van de Ligne, meer dan 0,5 m beneden NAP, terwijl het westelijk deel op dekzand ligt en een hoogte van 3,4 meter boven NAP bereikt en een noordelijke uitloper is van het Brabantse zandgebied. Het landgoed dateert het uit de zestiende eeuw, toen het een militaire functie had als inundatiegebied in de verdedigingslinie tussen Bergen op Zoom en Steenbergen. Nadat het die functie in de achttiende eeuw verloor, kreeg het een gemengde functie ten behoeve van de landbouw, houtproductie en jacht.

Zwarte Wiel.

Glastuinbouw in Steenbergen.

De Ligne of Bergsche water.

Voormalige turfvaart (1400-1500), noord-zuid getraceerd tussen het veenontginning Halsters Laag (1200- 1500) en Steenbergen, gedeeltelijk aangelegd als kanaal, gedeeltelijk bestaand als stroom. Later tevens gebruikt
als inundatiekanaal voor inundatieterrein ten behoeve van de linie Bergen op Zoom – Steenbergen (1600-1700) .

We naderen Steenbergen.

Steenbergen

De naam zou eenvoudig verklaard kunnen worden uit berg, een zandopduiking in veen, en steen, wat als stenen gebouw zou kunnen worden geduid. Steenbergen heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot 1267. De plaats is een Nassaustad en kreeg in 1272 stadsrechten. Na het aanvankelijk rijke verleden, waarin zout- en turfwinning voor goede inkomsten zorgden en een voorspoedige groei in de 13e en 14e eeuw vanwege de strategische ligging tussen Holland en Vlaanderen kreeg de plaats letterlijk zware klappen in de 80-jarige oorlog. Steenbergen werd in het begin van de 17e eeuw nagenoeg geheel verwoest. Hoewel de stad al langer ommuurd was, kreeg Steenbergen pas ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog echt strategisch belang, omdat het de landweg tussen de Zeeuwse en de Hollandse eilanden beheerste.  Steenbergen werd als vestingstad al in 1628 opgenomen in de verdedigingslinie die liep van de Waterschans bij Bergenop Zoom tot aan het ten noorden van Steenbergen gelegen fort Henricus. De eeuwen die volgden waren er van opbouw en bloei door meekrap- en suikerbietenteelt. De grote suikerfabriek van de familie Van Loon was daar het gevolg van. Deze fabriek sloot echter in 1980 zijn deuren. Het was overigens niet het enige grote bedrijf dat dit deed, ook de garenspinnerij van Enka (later Akzo en Van Maaren) onderging dit lot. 

Adrianus Michiel de Jong geboren in Nieuw-Vosmeer, een dorp behorend bij de Gemeente Steenbergen. Hij publiceerde zijn meeste werk onder eigen naam (A.M. de Jong), maar enkele werken werden onder pseudoniem  uitgegeven (Frank van Waes, Herbert D. Ross).

Villa van Loon, oude burgemeesters woning uit het einde van de 19e eeuw

Links het oude postkantoor Rechts: Een pand waarschijnlijk uit 1915.

Het voormalige stadhuis uit 1938.

Voor het stadhuis staat de Heraut. De heraut verbeeldt de oude stads-omroeper, maar kondigt ook met ‘klaroengeschal’ het huwelijk van bruidsparen aan, die de stadhuistrappen betreden. 

De Witte Kerk, gebouwd in 1832

De kerk van de Protestantse gemeenschap, beter bekend als de Witte Kerk of Protestantse Kerk, is een kerkgebouw, een zogenaamde waterstaatskerk. Waterstaatskerk is de benaming voor Nederlandse kerkgebouwen die tussen 1824 en 1875 met financiële steun van de landelijke overheid werden gebouwd. Het ontwerp en de bouw van dergelijke kerken was onderhevig aan de goedkeuring en controle door ingenieurs van het ministerie van Waterstaat. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht is het begrip Waterstaatskerk niet verbonden aan een bepaalde bouwstijl.

Sint-Gummaruskerk.

De huidige katholieke kerk van Steenbergen werd in 1903 ingewijd. Het oorspronkelijke ontwerp was van Pierre Cuypers. Tijdens de bevrijding in 1944 werd de kerk zwaar beschadigd. Het is de op twee na hoogste kerk van Noord-Brabant en bij goed weer kun je vanaf de toren de kathedraal van Antwerpen zien. De specifieke redenen omtrent de keuze om Sint-Gummarus (naar traditie de patroonheilige van het huwelijk en botbreuken) als beschermheilige van de eerst Gummaruskerk in 1707 te kiezen zijn niet bekend. Voor de overige Gummaruskerken is dit echter een symbolische verwijzing naar de (openlijke) terugkeer van de Katholieke Kerk in Steenbergen. In het Steenbergs dialect wordt de kerk D’n Gum genoemd.

De Watertoren

De watertoren in Steenbergen is gebouwd in 1950. De toren heeft een hoogte van 40,65 meter en heeft één waterreservoir van 600 m³.

We wandelen verder richting Welberg.

Voormalig klooster Stella Maris uit 1928.

In 1928 kwamen de Franciscanessen van Dongen naar Welberg, en werd het klooster gebouwd. Het klooster Stella Maris is nadat de paters vertrokken zijn in particuliere handen overgegaan.

Sint Cornelius kerk uit 1928.

De kerk is gebouwd in de trant van de Amsterdamse School.

We verlaten Welberg en wandelen verder langs Polderwatering richting Moerstraten

In de verte zien we het Bevrijdingsmonument Welberg.

Het bevrijdingsmonument in Welberg is opgericht ter nagedachtenis aan de 30 inwoners van Welberg en de 57 Canadezen van het South Alberta Regiment die door oorlogshandelingen om het leven zijn gekomen. Terwijl de Duitse troepen zich eind oktober 1944 over het hele front in West-Brabant terugtrokken op nieuwe stellingen, ontspon zich in de buurtschap Welberg en omgeving nog een buitengewoon felle strijd. Het was een achterhoedegevecht dat enkele dagen zou duren en veel slachtoffers kostte.

Hoeve Boschwijk

Moerstraten

Moerstraten is de eindbestemming van deze etappe van Lepelstraat naar Moerstraten. Een wandeling van 19,1 km.