Een Zeeuw in Bergen

Canadese Bevrijdersroute, etappe – 7

In deze etappe wandelen we van station Lage Zwaluwe naar Geertruidenberg. We wandelen door het dorp Lage Zwaluwe langs de rivier de Amer , door het Gat van den Ham naar Drimmelen en verder naar het eindpunt van deze etappe, Geertruidenberg.

We starten bij het station Lage Zwaluwe.

Deze plaquette, bij station Lage Zwaluwe, herdenkt vijf in de Tweede Wereldoorlog omgekomen NS Medewerkers.

Zo gaat men tegenwoordig met andermans spullen om…

Duitse Tankversperring Lage Zwaluwe

Deze tankversperring maakte deel uit van Sperre 131 van de Stutzpunktgruppe Moerdijk, ter verdediging van de Moerdijkbruggen. De Duitse versperring was een uitbreiding van een al bestaande Nederlandse tankversperring die kort voor de Tweede Wereldoorlog was aangelegd. De verschillende blokken en versperringen waren oorspronkelijk verbonden met een tankgracht (die in het landschap niet meer herkenbaar is). Op de tankversperring is een tekst te vinden die in 1944 is aangebracht door Poolse bevrijders. De stelling bestond uit betonnen elementen, een Panzermauer (tankmuur) en ondersteunende bunkers/kazematten (zoals een 621-groepsbunker en een Nederlandse M.G.-kazemat)

De molen en het huis staan in lijn met de tankversperring Sperre 31.

Voormalige molen de Schuddebeurs.

Van de molen staat alleen nog de romp van de molen. Deze poldermolen, “Schuddebeurs”, werd door de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog vernield.
De romp bleef gespaard maar de muren zitten vol scheuren door de artilleriebeschietingen in de Tweede Wereldoorlog.
Het woonhuis van de molenaar liep in de Tweede Wereldoorlog veel schade op. Op vele plaatsen zijn de kogelinslagen nog goed zichtbaar. In de oorlog sliepen er dwangarbeiders in de molen en werd de molen gebruikt als uitkijkpost door de Duitsers i.v.m. de Moerdijkbrug.

We wandelen verder richting het dorp Lage Zwaluwe. Zodra we Lage Zwaluwe binnekomen gaan we verder richting de dijk langs het Hollands Diep/ de Amer. Hier zien we wederom een gedeelte van de tankversperring Sperre 131.

De versperring liep door tot tegen aan de oever van het Hollands Diep.

Gemaal Schuddebeurs.

We wandelen verder langs De Amer, weer richting Lage Zwaluwe.

Café ’t Veerhuis Lage Zwaluwe.

Het voormalige Café ’t Veerhuis heeft als commandocentrum gediend voor de geallieerden in de Tweede Wereldoorlog.

Peilmerksteen in de muur van café Het Veerhuis.

Een peilmerksteen is een hardstenen blok dat door Rijkswaterstaat (of diens voorgangers) werd gebruikt om de exacte hoogte van de locatie ten opzichte van een peilpunt (zoals het vroegere Amsterdams Peil of het latere Normaal Amsterdams Peil) aan te geven. In de steen is een horizontale meetgroef (het nulpunt/peilstreepje) ingehakt waar landmeters vroeger hun meetbaak op konden zetten. Daarboven staan oude eenheden en getallen (vaak uitgedrukt in ellen en duimen, of een oude hoogte-aanduiding ten opzichte van het peil). Op de steen staat ·4. 2.45. M. Dit stamt uit de vroege 19e eeuw (de periode van het Koninkrijk der Nederlanden onder Willem I). Hoewel de Franse eenheden (meter en centimeter) al waren ingevoerd, besloot men de oude namen te blijven gebruiken voor de nieuwe metrieke maten. Eén ‘El’ stond gelijk aan 1 meter, en één ‘Duim’ stond gelijk aan 1 centimeter. De inscriptie betekent dus dat de horizontale meetlijn in de steen exact 4 meter en 45 centimeter boven het toenmalige referentiepeil lag (het Amsterdams Peil oftewel AP). Gezien de ligging pal aan de dijk en vlak bij de haven van Lage Zwaluwe, was dit voor Rijkswaterstaat en lokale sluis- en dijkbewakers een cruciaal meetpunt om de waterhoogten en dijkveiligheid ten opzichte van het getijdenwater in de Biesbosch en de Amer nauwkeurig in de gaten te houden.

German Howitzer WW2 Monument

Duits 105mm geschut uit WOII gevonden in 1989 in de griend tussen de 2 Moerdijkbruggen door een lid van de heemkundekring “Willem Snickerieme”. In de omgeving van deze bruggen is heftig gevochten. Het is de houwitser uit een stuk gemotoriseerd geschut : de Sturmhaubitze 42 (StuH 42, type-identificatie SdKfz (Sonder Kraftfahrzeug) 142/2). Tijdens de verdediging van de Moerdijkbruggen is het door de Duitsers uit de Stuh42 gehaald en op een meer mobiel affuit geplaatst, en bij de terugtrekking van de Duitse troepen in de uiterwaarden van het Hollandsch Diep gedeponeerd. Het kanon stond voorheen in de buurt van de molen ‘Schuddebeurs’.

Lage Zwaluwe

Tijdens het laatste oorlogsjaar staken verzetslieden onder de neus van de vijand honderden keren het water over tussen bevrijd en bezet gebied. Elke keer was het een uiterst hachelijke onderneming.

Na de bevrijding van Noord-Brabant begin november 1944 vormden de Bergse Maas en de Amer de nieuwe frontlijn. Desondanks werd het contact tussen het verzet in het al bevrijdde gebied en in het nog bezette gebied meteen hervat. Verzetslieden voeren in het donker met bootjes dwars door de onherbergzame Biesbosch van noord naar zuid en omgekeerd. Dit alles onder de ogen van de Duitse wachtposten die her en der verspreid zaten over de Biesbosch. Gelukkig werden die wachtposten vanaf 16 november tot het einde van de oorlog bezet door een niet al te fanatieke eenheid van Russische overlopers, het Wolga Tataren Bataillon 628. De Biesbosch was een haast ondoordringbaar netwerk van kreken en waterwegen, slechts weinigen kenden er de weg. Het crossen was bijzonder gevaarlijk, wie betrapt werd kon op een doodvonnis rekenen. Van de 21 crossers ontkwamen sommigen ternauwernood aan gevangenname. Twee van hen waren minder fortuinlijk. Ze werden kort voor het einde van de oorlog op 30 april 1945 in Utrecht gefusilleerd. De crossings werden voor verschillende zaken ingezet. Allereerst voor het overbrengen van personen, waaronder koeriers van de Nederlandse regering en Prins Bernhard, agenten met geheime zenders en piloten. Spionagegroep Albrecht bracht via de crossings berichten naar bevrijd gebied. Er ontstonden uiteindelijk twee routes, de André-route van Drimmelen naar Werkendam, en de Albrecht-route van Lage Zwaluwe naar Sliedrecht. In totaal vonden er 374 crossings door de Biesbosch plaats.

Monument “De Line-Crosser” Lage Zwaluwe

Het Monument herdenkt de line-crossings die plaatsvonden in de Biesbosch in 1944 en 1945.

Noodhospitaal Lage Zwaluwe

Tijdens de Tweede Wereldoorlog op 12 september 1944 werd de kelder van de school in de Nieuwstraat, (nu Basisschool De Grienden), ingericht als noodhospitaal onder leiding van een Rode kruiszuster en een wijkzuster.

Lage Zwaluwe en de bevrijding. Lage Zwaluwe werd in november 1944 bevrijd tijdens de Tweede wereldoorlog. Vanaf 3 november 1944 lag het dorp in de frontlinie. Duitse troepen trokken zich terug richting het dorp terwijl geallieerde eenheden naderden. De bevrijding kwam via de 1e Poolse Pantserdivisie (onder leiding van generaal Maczek), die via Hooge Zwaluwe en Helkant optrok naar Lage Zwaluwe. Na de bevrijding van de directe omgeving speelde Lage Zwaluwe (en de nabijgelegen Biesbosch) een cruciale rol als oversteekplaats voor de Linie-Crossers, verzetsmensen die onder gevaarlijke omstandigheden de frontlinie door de Biesbosch onderhielden tussen bezet en bevrijd Nederland.

We verlaten Lage Zwaluwe en wandelen verder richting Drimmelen.

Ook hier heeft de februari storm van 1953 toegeslagen.

Gat van den Ham.

Het Gat van den Ham is een kreek ten oosten van Lage Zwaluwe die behoort tot een systeem dat ontstaan is tijdens de Sint-Elisabethsvloed van 1421.

Tijdens de bevrijding van Hooge Zwaluwe en Helkant in november 1944 speelde het Gat van den Ham een rol als schuilplaats voor de bevolking. Toen Duitse troepen vanaf de Steenplaats het vuur openden, zochten inwoners van Helkant en omgeving een veilig heenkomen in schuilkelders of op boten en schepen die onder meer in het Gat van den Ham lagen

Verder langs de Amer richting Drimmelen.

We naderen Drimmelen/ Geertruidenberg met op de achtergrond de Amercentrale. Dit terwijl de lucht steeds grijzer werd…

Drimmelen

Post van de Binnenlandse Strijdkrachten Drimmelen

Na de bevrijding van Drimmelen in November 1944 werd Drimmelen vanwege de ligging aan het water een frontlinie. De Duitsers bestookten Drimmelen met mortieren vanaf de overkant van de Amer. Voor de inwoners van Drimmelen werd het op dat moment te gevaarlijk om diensten bij te wonen in de kerk aan de Batterij in Drimmelen. Voor de katholieke diensten werd daarom gebruik gemaakt van de protestantse kerk aan de Herengracht in Drimmelen. De kerk aan de Batterij werd door de leegstand gebruikt als post van de BS, de Binnenlandse Strijdkrachten. De post werd de Kerkenhoek genoemd.

Plaquette onderduikadres Levie “Louis” Bannet

Levie “Louis” Bannet was een bekende Joodse trompettist zal op de meelzolder van deze voormalige bakkerij ondergedoken in 1942 en 1943. Hij werd ontdekt en in 1943 op transport gesteld naar Westerbork, Auschwitz, Birkenau en Theresienstadt. Door als trompettist op te treden in het mannenorkest overleefde hij de oorlog. Bevrijd in 1945 door de Russen, geëmigreerd naar Canada. Hij musiceerde tot 2002 en overleed op 92 jarige leeftijd.

Oorlogsmonument Drimmelen

Dit monument herdenkt de Slachtoffers en de verzetsmensen uit Drimmelen die omkwamen in de Tweede Wereldoorlog.

Het oude Drimmelen met voormalig schoolgebouwen een beeld genaamd “De Griendwerker”.

Het dorp Drimmelen werd bevrijd op 5 november 1944. Duitse bezetters waren op 4 november 1944 al vertrokken met schepen via de rivier. Een moedige dorpeling fietste met gevaar voor eigen leven naar Made om de Poolse bevrijders te vertellen dat er geen Duitsers meer in Drimmelen waren. Poolse eenheden (die zware gevechten hadden geleverd bij Made) staakten hierna de beschietingen en trokken met lichte pantserwagens en tanks het dorp binnen.

Werken aan de toekomst.

Amercentrale Geertruidenberg

Zuil van de geschiedenis en zuil van de toekomst

Op de zuil van de geschiedenis (linker foto)staan hoogtepunten uit de 800-jarige geschiedenis van Geertruidenberg. Ook de Slag bij Waterloo, de Duitse bezetting en de Bevrijding in 1944 worden vermeld. De open structuur van de zuil van de toekomst verbeeldt dat de toekomst nog niet vaststaat. Het staat symbool voor ruimte, nieuwe mogelijkheden, individuele keuzes en de blik vooruit.

Oorlogsmonument Geertruidenberg

Dit monument herinnert aan vijf jaar onderdrukking en aan allen die voor onze vrijheid vochten en vielen.

Monument Broodcrossing mei 1945

Dit monument herdenkt de door, het reeds bevrijdde, Geertruidenberg in de hongerwinter van 1945 geboden hulp aan de nog bezette dorpen Hardinxveld en Giessendam, aan de overzijde van de Biesbosch. Een schip brengt over de Biesbosch 13.000 broden naar deze dorpen.

Voormalig Distributiekantoor Geertruidenberg

In het pand was in de Tweede Wereldoorlog het distributiekantoor gevestigd.

Voormalige Synagoge Geertruidenberg

Omdat 10 van de 14 Joden uit Geertruidenberg werden vermoord in de Holocaust, werd de synagoge na de Tweede Wereldoorlog niet meer in gebruik genomen.

Geertruidenberg staat vooral bekend als Hollands oudste stad en als een historische vestingstad aan de Biesbosch. Graaf Willem I van Holland verleende Geertruidenberg in 1213 stadsrechten. Daarmee is het formeel de oudste stad van het voormalige graafschap Holland. De stad heeft een rijke militaire geschiedenis.

Hardstenen grenspaal van het Ministerie van Oorlog, herkenbaar aan de ingegraveerde letter ‘O’ (van Oorlog) en een volgnummer. Deze paaltjes werden vanaf de 19e eeuw geplaatst om de terreinen en eigendommen van het Ministerie van Oorlog (militaire rijksgronden) rondom vestingwerken en linies af te bakenen. Als vestingstad was Geertruidenberg een belangrijk onderdeel van de Zuiderwaterlinie. De aanwezigheid van deze O-paal op de Markt duidt erop dat de grond waarop hij staat destijds officieel militair terrein (Rijksgrond) was onder het beheer van het Ministerie van Oorlog. Dergelijke limietpalen bakenden de grens af tussen de burgerlijke gemeente en de gronden die voor defensiedoeleinden gereserveerd moesten blijven. Oorspronkelijk stonden deze palen verspreid op verschillende locaties in de stad om de exacte grenzen van militaire terreinen en gebouwen te markeren. De vier grenspalen bij het Oude Stadhuis aan de Markt hebben de volgnummers 24, 25, 26 en 27

Geertruidenberg en de bevrijding. Geertruidenberg werd bevrijd op zondag 5 november 1944. De stad werd bevrijd door Poolse militairen (onderdeel van de geallieerde troepen in het najaar van 1944). Na het mislukken van Operatie Market Garden kwam Geertruidenberg dicht bij de frontlinie te liggen. Duitse troepen hadden zich vlakbij ingegraven en beschoten onder andere Antwerpen met V1- en V2-raketten. Als gevolg hiervan moesten inwoners schuilkelders opzoeken en leden honger tijdens de moeilijke oorlogsomstandigheden in de aanloop naar de bevrijding.

In Geertruidenberg zijn we aan het einde gekomen van deze 26 km lange etappe en vangen we de thuisreis weer aan.