Een Zeeuw in Bergen

Etappe 14 Waterliniepad

Deze etappe gaat vanaf Station Houten Castellum naar Culemborg. De wandeling gaat op deze druiligere grijze dag voor een gedeelte langs de Lek.

We beginnen bij het station en wandelen richting het Amsterdam-Rijn Kanaal naar het punt aan de Schalkwijksche Wetering waar we de route weer oppakken.

Schalkwijkse Wetering

Het verdronken bos

Ongeveer 10 jaar geleden stond op deze plek nog een prachtig bos langs de Schalkwijksewetering. Echter zorgde de afwatering in de omgeving en de Schalkwijksewetering wel voor wat problemen. Wanneer er grote regenbuien voorbijtrokken, kon het water maar moeilijk zijn weg vinden en bleef dit vaak op dezelfde plek liggen. Door deze overlast is er toen besloten om het bos opnieuw in te richten als wateropslag. In het geval van hevige regen kon het stuk grond voortaan onderwater worden gezet zodat de schade en overlast beperkt zou blijven. Door het overschot van regenwater op te vangen en daarmee het bos onder water te zetten werden de bomen in het bos letterlijk verdronken, waardoor de boomtoppen afstierven en slechts als stompjes boven de watergrens te zien zijn. 

We wandelen verder langs het Inundatiekanaal richting de Lek.

Circa 1870 gegraven inundatiekanaal, met een totale lengte van 3012 meter, begint ten noorden van Fort Honswijk en loopt, behoudens een flauwe knik even ten noorden van het Werk aan de Korte Weg, in een rechte lijn naar het noorden waar het overgaat in de Schalkwijkse Wetering. Het deel tussen Fort Honswijk en het Werk aan de Korte Weg is aan de westzijde voorzien van een aarden wal of Glacis ter bescherming van de Gedekte Weg die er ten westen naast loopt.

Fort WKU (Werk aan de Korte Uitweg)

Dit kleine verdedigingswerk werd in 1877 gebouwd als ondersteuning van fort Honswijk in opdracht van het Ministerie van Oorlog. De kazerne werd vroeger gebruikt als onderkomen voor manschappen en als opslagplaats. Naast de Kazerne bevindt zich een houten loods die als opslag voor geschut, kanonnen en gereedschappen diende. Dit werk moest Holland en de stad Utrecht tegen de vijanden uit het Oosten beschermen.  Het fort, omringd door een gracht, bestaat uit een bomvrije kazerne, een
genieloods, een fortwachterswoning en een remise (munitiemagazijn).

We wandelen verder over “de Gedekte Gemeenschapsweg”.

De Gedekte Gemeenschapweg is een onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en gebouwd tussen 1872 en 1879. De weg ligt tussen de Lunet aan de Snel en het Werk aan de Korte Uitweg  in Tull en ’t Waal en maakt deel uit van de Stelling van Honswijk. Het is de enige gave overgebleven gedekte weg van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het geheel bestaat uit een beschut liggende weg met parallel eraan een aarden wal over een lengte van 850 meter. Aan de andere zijde van de aarden wal loopt het inundatiekanaal. Dankzij de wal konden troepen zich in oorlogstijd veilig verplaatsen tussen Fort Honswijk, Lunet aan de Snel en het Werk aan de Korte Uitweg. In de aarden wal werden betonnen groepsschuilplaatsen ingericht. Vanaf 1915 zelfs van gewapend beton. In het zuidelijke deel van de verdedigingslinie waren vier hogere delen gemaakt. Hier stonden ooit 12 kanonnen opgesteld die het Lunet aan de Snel in de flank verdedigde.

Lunet aan de Snel

Het Lunet aan de Snel werd in 1845 aangelegd. Tussen 1871 en 1879 kwamen er twee gebouwen. Het lunet ligt 300 meter ten noorden van Fort Honswijk en maakt deel uit van de Stelling van Honswijk. Het Lunet aan de Snel is een klein verdedigingswerk en is niet groter dan zo’n 2,5 hectare. Het heeft twee lange zijden, face, die in een punt toelopen. De punt wijst naar het oosten, de kant waar de vijand werd verwacht. Het geheel is omringd door een gracht en aan de achterzijde loopt een inundatiekanaal. Dit kanaal was speciaal gegraven om de inundatie ten zuiden en zuidoosten van Utrecht sneller laten verlopen. De belangrijkste taak van de lunet was de verdediging van Fort Honswijk, het inundatiekanaal en een stuk land ten noorden van de Lekdijk. Vanuit Fort Honswijk was dit terrein niet onder vuur te nemen. Het Lunet aan de Snel is genoemd naar een voormalig kronkelig waterloopje van die naam, dat aanvankelijk als inundatiekanaal fungeerde. Na het graven van het inundatiekanaal langs de westzijde van de lunet, omstreeks 1870, is de waterloop de Snel verdwenen. Het inundatiekanaal brengt water van de Lek naar de Schalkwijkse Wetering. 

Hier heeft de kerk van Honswijk gestaan. Meer weten, klik dan hier.

Fort Honswijk en Lunet aan de Snel.

Fort Honswijk

De toren van fort Honswijk (gebouwd tussen 1841 en 1848) is de oudste en grootste van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Fort Honswijk moest de vijand de doortocht over de Lekdijk verhinderen en om in samenwerking met het aan de andere zijde van de rivier gelegen Fort Everdingen de Lek af te grendelen. De soldaten hadden vanuit de bomvrije geschutstoren goed zicht op de rivier en de uiterwaarden, zodat ze de vijand konden zien aankomen. Tussen 1935 en 1938 deed het fort dienst als interneringskamp voor politieke Duitse vluchtelingen. Na de Tweede Wereldoorlog zaten NSB-ers, Nederlandse SS-leden en de beruchte ‘Drie van Breda’ er opgesloten. Het fort met grote bakstenen forttoren werd ook wel Fort Willem II genoemd. 

Zicht op de Lek

We wandelen verder langs de Lek richting de pont die ons naar Culemborg brengt.

Het schaap op de foto is een Nederlands Bont schaap.

Werk aan de Groeneweg

Ook Werk aan de Groeneweg, aangelegd in de Eerste en Tweede Wereldoorlog, maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het complex van aarden wallen, loopgraven en groepsschuilplaatsen was
bedoeld om Fort Honswijk te verdedigen. In 1932 zijn veel hoogstamfruitbomen aangeplant, als afleiding voor overvliegende vliegtuigen. De infanteriestelling bestaat uit een dubbele loopgraaf met aarden wallen en 55 groepsschuilplaatsen. De meeste zijn posten voor één schutter. De wat grotere piramidevormige bunkers, gebouwd 1939-1940, zijn groepsschuilplaatsen.

Verhoefslagpaal Nr 38. De twee andere palen stonden hier dichtbij. Dit zouden dezelfde soort palen met de nummers 8, 64 of 41kunnen zijn echter dit is niet geheel duidelijk. Zie Historische limiet-, hectometer- en verhoef- of dijkslagpaaltjes. Klik hier voor meer info

Een verhoefslag- of dijkslagpaal markeerde het dijktraject, dat onderhouden moest worden door de eigenaar van de door de dijk beschermde grond. Dat kon de eigenaar van het dijkperceel zelf zijn, maar ook van grond die tientallen kilometers verderop lag. Per hoeve moest één dijktraject onderhouden worden. De vroeg-Middeleeuwse oppervlaktemaat ‘hoeve’ was de hoeveelheid grond waarvan een boer met zijn gezin kon leven, circa 10 ha op kleigrond. De eerste verhoefslagpalen werden in hout uitgevoerd, maar belandden in strenge winters vaak in de kachel. In een stuk uit 1539 uit het archief van Hoogheemraadschap Lekdijk Bovendams wordt al gesproken over palen. In 1699 liet Hoogheemraadschap Lekdijk Benedendams genummerde eikenhouten palen plaatsen aan de oostgrens van het traject van elke dijkplichtige eigenaar. Vanaf begin 19e eeuw lieten de hoogheemraadschappen blauwe hardstenen palen plaatsen, voorzien van een ingebeiteld nummer van de dijkslag. Op sommige palen staan dubbele nummers: na dijkdoorbraken werd de dijk vaak verlengd, om het gat heen. Dan moesten de dijkslagen herverdeeld worden en werden ze samengevoegd of gesplitst.

Het Liniepontje

Dit pontje maakt onderdeel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het is de verbinding tussen Werk aan het Spoel (Culemborg, gemeente Culemborg), Fort Everdingen (gemeente Vijfheerenlanden) en Werk aan de Groeneweg (Schalkwijk, gemeente Houten) in de gemeenten Culemborg, Houten en Vijfheerenlanden.

We wandelen verder door de uiterwaarden van de Lek richting de Kuilenburgse spoorbrug bij Culemborg.

Met het pontje over de Lek naar Culemborg.

De veerdienst vaart over rivier de Lek en vormt de verbinding tussen de oevergemeentes Culemborg en Schalkwijk/ Houten. De overtocht bestaat al sinds 1750.

Nadat we de Lek zijn overgestoken, verlaten we de route en wandelen door Culemborg naar het station, het eindpunt van deze etappe.

Wandelen door Culemborg richting station.

Houten Castellum – Culemborg. Een wandeling van 16,1 km.