Een Zeeuw in Bergen

Stadswandeling Leiden deel – 1

Uit diverse wandelingen twee wandelingen gemaakt. De eerste wandeling gaat door het oude gedeelte van Leiden en het Tweede gedeelte gaat door het nieuwe gedeelte en door Oegstgeest.

Leiden is al eeuwen een typische studentenstad; het heeft de oudste universiteit van Nederland (opgericht in 1575). De stad is een toeristische trekpleister, door haar internationaal bekende musea en de oude, vooral sinds 2000 sterk gerenoveerde binnenstad met grachten, monumentale bouwwerken en hofjes. Door Leiden stroomt de Oude Rijn. Aan de rand van de stad splitst de Nieuwe Rijn zich af, om in de binnenstad weer samen te komen met de Oude Rijn. Ook het Rijn-Schiekanaal en de Zijl takken vanuit Leiden af richting zuiden respectievelijk noorden. 

Het eerste gedeelte van de wandeling start bij het centraal station van Leiden

De Valk

Molen de Valk is een stellingmolen uit 1743. De huidige molen volgde een houten molen uit 1667 op.                      Op de begane grond en in de uitbouw bevonden zich de keukens, woonkamers en een paardenstal. Op de eerste en tweede etage waren de slaapkamers, terwijl de derde etage als opslagruimte diende. Het molenbedrijf begon pas op de vierde etage op veertien meter hoogte. De vierde etage tot aan de kap, op 29 meter hoogte, werden ingericht voor de belangrijkste functie: het malen van graan tot meel.

Wereldmuseum Leiden

Wereldmuseum Leiden (voorheen Museum Volkenkunde) kent een lange geschiedenis. In 1837 opgericht als het ’s Rijks Japansch Museum Von Siebold, is het een van de oudste wetenschappelijke etnografische musea ter wereld. 

Sint Salvatorshof

Het Sint Salvatorshof werd gesticht in 1625 bij testament van priester H. Pauwels Claeszoon van de Velde, bijgenaamd “De Goede”. Pauwels Claeszoon was een telg uit een voornaam en rijk burgemeestersgeslacht en vicaris van de O.L. Vrouwenkerk. In zijn testament beschreef Pauwels Claeszoon het hofje naar Sint Salvator of Salvator Mundi te willen vernoemen en het te bestemmen voor “Eerlicke Maechden ofte Weduwen” (ongetrouwde vrouwen en weduwen). Na zijn dood kochten zijn executeurs-testamentair een oude kaatsbaan en bouwden op het terrein een complex van twaalf huisjes. In 1639 werd de bouw van het hofje voltooid.

Museumhaven kort Galgewater.

Stadstimmerwerf uit 1612

De Stadstimmerwerf werd in 1612 gebouwd als nieuwe stedelijke werkplaats met magazijnen voor bouwmaterialen en met woningen voor de stadstimmerman, stadsmetselaar en stadssteenhouwer.

Molen de Put.

Molen De Put aan het Galgewater in Leiden is een uit1987 stammende replica van de standerdmolen uit 1619.

Rembrandtbrug

De brug over het Galgewater is gebouwd in 1983 als replica van een 17e-eeuwse brug die op dezelfde plek lag. Deze werd in 1817 gesloopt.

Monument Oost-Indiëstrijders.

Het ‘Indië-monument’ in Leiden is opgericht ter nagedachtenis aan 26 medeburgers die in het voormalig Nederlands Oost-Indië tussen 1947 en 1952 als militair zijn gesneuveld.

Kweekschool voor de zeevaart.

De Kweekschool voor Zeevaart was tussen 1855 en 1914 een opleidingsinstituut voor de laagste rangen bij de Koninklijke Marine en tevens de naam van de gebouwen waarin deze opleiding was gehuisvest.

Blijkens artikel 31 van de statuten uit 1855 werden de kwekelingen onderwezen en geoefend […] in uiteenlopende zaken, zoals daar waren: de kennis van de benodigde gereedschappen aan boord, de kennis van de ‘glazen en wachten’, het schoonschip maken, het knopen, het splitsen, het enteren, het roeien en pagaaien en niet te vergeten de kennis van de verschillende rangen aan boord van ’s Rijks oorlogschepen. Voor de praktijklessen beschikte de school over twee oefenmasten en een door de Minister van Marine beschikbaar gestelde kanonneerboot.

Rijnzichtbrug

Rembrandtplein

Het monument omvat het de gehele Rembrandtplaats (voorheen Weddesteegplein). In het midden is een cirkelvormige heuvel die van groen voorzien is. Boven op de heuvel staan op een plateau een jonge mansfiguur en een schildersezel. Deze compositie is geïnspireerd op het zelfportret van Rembrandt in zijn Leidse atelier uit 1629 (collectie in Boston). De man draagt hedendaagse kleding, maar heeft een 17de-eeuwse witte kraag en lijkt in zijn gezicht een beetje op de jonge Rembrandt. Hij kijkt naar de schildersezel met daarop een reliëf van een zelfportret van Rembrandt. Aan de blinde muur schuin tegenover hem hangt een tweede zelfportret van Rembrandt, in keramiek. Aan de randen van het plein is een rij leilinden geplaatst, die het plein een besloten karakter geven.

Doelenpoort

De Doelenpoort gaf vroeger toegang tot de Sint Joris- en Sebastiaansdoelen. Dat was het oefenterrein van de twee Leidse ‘schutterijen’. De zandstenen poort werd in 1645 ontworpen door stadsarchitect Arent van ‘s-Gravesande. De beeldengroep op de poort verbeeldt St. Joris die de draak verslaat. De schutterij bestond uit gewapende burgers. Zij verdedigden de stad in oorlogstijd en speelden een belangrijke rol bij het handhaven van de openbare orde. In de 19de eeuw werd het Doelenterrein een legerkazerne. Het gebouw naast de poort, het Arsenaal, was onderdeel van deze kazerne. 

Roze grachtenpandje uit 1e helft 17 eeuw.

Het hofje van Eva van Hoogeveen.

Dit hofje, gelegen aan de Doelensteeg, behoort tot de mooiste hofjes van Leiden. Indien u meer wilt weten over dit hofje, klik dan hier.

Het Gravensteen

De oorsprong van het Gravensteen ligt vermoedelijk in de 13^de eeuw, een houten voorganger kan echter niet worden uitgesloten. Het oudste deel is een kloeke stenen toren met een overwelfde kelder, waarin gevangenen werden vastgehouden. Ontsnappen kon alleen via een luik in het gewelf. Een gracht completeerde de beveiliging. In de 15^de eeuw verrees naast de toren een zeskantige traptoren. In 1556 werd aan de westzijde een nieuwe gevangenisvleugel toegevoegd. Aan de noordzijde kwam een houten galerij van vijf bogen die in de eerste heft van de 17^e eeuw werd vervangen door een stenen galerij. In deze periode is ook aan de oost- en zuidzijde van de toren een tuchthuis in classicistische stijl aangebouwd. Op het pleintje aan de noordzijde werden publiekelijk straffen voltrokken. Nadat Philips de Goede het Gravensteen in 1463 aan Leiden had overgedragen werden er ook Leidse gevangenen in het Gravensteen vastgehouden en op het plein er voor bestraft. Het Gravensteen heeft zo’n zes eeuwen als gevangenis gediend. 

Studieboeken als muurschildering

Latijnse school

De Latijnse school dateert uit 1599 en was de voorloper van het Stedelijk Gymnasium Leiden. Het gebouw heeft een van de mooiste trapgevels van de stad en een bloedrode brede deur, waardoor eeuwenlang dagelijks een paar honderd leerlingen in en uit zijn gegaan. Rembrandt was een jaar of 7 toen hij door zijn vader werd ingeschreven op de Latijnse school. In 1616 startte Rembrandt hier op tienjarige leeftijd met de middelbare school, om daarna aan de Universiteit Theologie te gaan studeren. Wat het uiteindelijk is geworden, is over de gehele wereld wel bekend geworden.

Wil je meer weten over de Latijnse school, klik dan hier.

Brouchovenhof

Gesticht in 1631 door Jacob van Brouchoven nadat hij op stedelijk en landelijk niveau politiek carrière had gemaakt. Het hof bestond uit zestien huisjes, bestemd voor gereformeerde ouderen. Familieleden van de stichter hadden hierbij voorrang. Aan het einde van de 18e eeuw werd een tweede bouwlaag toegevoegd. Boven de poort is de regentenkamer.

Hôpital Wallon

Het voormalige ‘Hôpital Wallon’ is in 1892 gebouwd als ziekenhuis in opdracht van de Waalse Gemeente. Het betrof de uitbreiding van het sinds 1886 in het pand Rapenburg 12-14 gevestigde ziekenhuis. Het gebouw behield de oorspronkelijke functie tot 1925, daarna heeft het nog dienst gedaan als zusterhuis van het Academisch Ziekenhuis en als nood-stadhuis.

Naast mooie grachtenpanden ook hedendaags kunst.

Academiegebouw

Dit is het oudste gebouw van de universiteit. Oorspronkelijk was het een kerk die hoorde bij een klooster dat in 1447 was gesticht. Na het Ontzet van Leiden in 1574 nam de overheid klooster en kerk in beslag. In 1581 betrok de toen zes jaar oude universiteit de kerk. De bijbehorende kloostergebouwen werden afgebroken, totdat in 1591 alleen nog maar enkele fundamenten overbleven. In de eeuwen die volgden werd het Academiegebouw ingrijpend verbouwd en uitgebreid. Zo verrees in 1632 een klein observatorium op het dak en kreeg het pand in 1670 een toren met een uurwerk.

In het Academiegebouw bevindt zich het zogeheten Zweetkamertje. In dit kamertje wachtten examenkandidaten traditioneel de uitslag van het examen af. Nog steeds zetten vers afgestudeerden en zojuist gepromoveerden er hun handtekening op de muur. Onder de handtekeningen bevinden zich die van enkele leden van de koninklijke familie (Beatrix, Willem-Alexander), maar ook van bijvoorbeeld Winston Churchill en Nelson Mandela.

Hortus Botanicus

Na de stichting van de Universiteit Leiden in 1575 ontstond de wens voor een kruidentuin voor het onderwijs aan geneeskundestudenten. In 1590 werd het stuk grond achter het Academiegebouw, het universiteitsgebouw aan het Rapenburg, overgedragen van de gemeente aan de universiteit. En zo werd de oudste botanische tuin van Nederland gesticht.

Het Jeruzalemhof is een hofje aan de voormalige Cellebroersgracht. Het is het oudste nog bestaande hofje in Leiden. Het werd gesticht op 16 mei 1467 door Wouter IJsbrandszoon ter ere van God en de twaalf apostelen naar aanleiding van zijn bezoek aan het heilig graf in Jeruzalem (vandaar ook de naam). Oorspronkelijk bestond het hofje uit 13 huisjes die bestemd waren voor dertien arme mannen, die eerlic zyn, ende van goede syn vergaen. Een eventuele echtgenote mocht ook inwonen, want dan kon zij voor haar man zorgen. Als haar man dood ging, moest ze wel vertrekken. Dat een hofje juist voor mannen en niet voor vrouwen werd bestemd was bijzonder, want dat was in de Nederlanden nog niet eerder voorgekomen.

Oude Sterrenwacht.

De Oude Sterrewacht is het oudste nog bestaande universitaire observatorium ter wereld. Sinds 1633 gebruikt de Universiteit Leiden de verschillende ruimtes voor onderwijs aan studenten. 

Hier kunt u meer lezen over de Oude Sterrewacht Leiden

Boisotkade

Foto linksboven: Het archiefgebouw van het gemeentearchief Leiden is gebouwd in de jaren 1891-1893. Leiden was hiermee de eerste stad in Nederland met een eigen gebouw voor het gemeentearchief.

Op de foto met het grote huis een herenhuis uit 1866.

Op de twee onderste foto staat het kruidhuisje. De toren is gebouwd rond 1485 en daarmee nog net middeleeuws! Hij maakte vroeger deel uit van de stadsmuur om Leiden. Het is de enig overgebleven toren van de 33 die Leiden vroeger had. Vanuit het Kruithuisje werd buskruit ingeladen in de voorbij varende schepen. Leiden en buskruit bleek overigens niet altijd een handige combinatie: in 1807 ontplofte een kruitschip op de plek waar nu het Van der Werfpark ligt. 

Monument Leidens ontzet

Stenen monument met reliëfportretten van:

1. Willem van Oranje, graaf van Nassau, bijgenaamd ‘de Zwijger’ (Dillenburg 1533-Delft 1584), stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht voor koning Filips II. In 1568 begon hij de Tachtigjarige Oorlog en stond na de inneming van Brielle twaalf jaar aan het hoofd van het verzet in Holland.
2. Jan van Hout (Leiden 1542 – Leiden 1609) was een Nederlandse schrijver, notaris en stadssecretaris van Leiden;
3. Jan van der Does (gelatiniseerd Janus Dousa), bijgenaamd Pater (‘de Vader’), (Noordwijk 1545 – 1604), heer van Noordwijk, bevelhebber tijdens het beleg van Leiden, humanist, dichter, filoloog, bestuurder en bibliothecaris van de Universiteit Leiden;
4. Lodewijk van Boisot of Louis Boisot (Brussel ca. 1530 – Zierikzee 1576), afkomstig van Bourgondische adel, was een admiraal van de Zeeuwse geuzenvloot tijdens de Tachtigjarige Oorlog.

Tijdens de 350ste viering van Leidens Ontzet op 3 oktober 1924 onthulde Koningin Wilhelmina dit monument ter ere van de helden van 1574.

Via de kanaalbrug over het Rijn – Schiekanaal gaan we verder.

Rodenburgermolen

Via de Bult, een vroegere vuilstortplaats, wandelen we verder richting park Matilo.

In het begin van onze jaartelling hebben de Romeinen hier een fort gebouwd: castellum Matilo. Castellum Matilo lag op een strategische plek. Op de kruising van de Rijn, de noordgrens van het Romeinse Rijk, de Limes, en het Kanaal van Corbulo, een door de Romeinen gegraven verbinding tussen Rijn en Maas. In het park zijn zes replica’s van Romeinse wachttorens geplaatst, die een mooi uitzicht over de omgeving geven. Een aarden wal visualiseert de omtrek van het castellum.

De wandeling gaat verder richting het punt waar de de Oude Rijn en de nieuwe Rijn splitsen.

De Vriendschap

Wilhelminabrug

De Leidse watertoren gebouwd in 1908.

De watertoren heeft een hoogte van 29,5 meter en heeft één waterreservoir met een inhoud van 1200 m³. Deze watertoren staat ook bekend als de eerste watertoren met een skelet van gewapend beton. De toren is opgebouwd uit 12 grote betonnen palen (het skelet dus) waartussen de muren gemaakt werden.

Rond 1900 was het probleem dat veel mensen ziek werden van het water dat telkens meer vervuild raakte. Leidens watertoevoer kwam uit de watertoren in Katwijk. Maar de sterke groei van het toen nog kleine Leiden zorgde ervoor dat de toren het niet meer aankon. Daarom werd er een in Leiden gebouwd voor de Leidsche Duinwatermaatschappij.

Scheepswerf aan de nieuwe Rijn.

Veel water in Leiden resulteert in veel bruggen over het water.

Foto links: Deze voormalige bierhandel met bovenwoning en pakhuis is in 1894 gebouwd. Het diende als depot en bottelarij van de Zuidhollandsche Bierbrouwerij en later was er ook een limonadefabriek gevestigd. Het gebouw heeft een kenmerkende entree in de vorm van een biervat.

Foto rechts: Deze oude reclame staat op de achterzijde van een pand aan de Hoge Woerd. In de vorige eeuw zat hier wijnhandel G. Kuperus.

Hooglandse kerk

Wilt u meer weten van deze kerk, klik dan hier.

Burcht van Leiden

De burcht van Leiden is een van de oudste nog bestaande voorbeelden van een burcht in Nederland. Het bouwwerk bevindt zich op de plek waar de twee armen van de Rijn samenvloeien. Het ronde bouwwerk bevindt zich op een motte, een kunstmatige heuvel, en kan worden betreden door een zandstenen poort.

Wilt u meer weten van deze burcht, klik dan hier.

Zicht vanaf de burcht op de stad.

Hartebrugkerk

De officiële naam is Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen. De kerk is vernoemd naar de toentertijd ervoor gelegen brug met dezelfde naam. Onder de Leidenaars staat de kerk ook wel bekend als de Coeliekerk, naar het laatste woord van de Latijnse spreuk boven de ingang, Hic Domus Dei est et Porta Coeli (Dit is het huis van God en de poort naar de hemel, Genesis 28.17).

We sluiten het eerste deel af met een stukje historie uit Bergen op Zoom wat je door het hele land tegenkomt!

De NV Machinefabriek en IJzergieterij “De Holland” was een ijzergieterij te Bergen op Zoom die bestaan heeft van 1905 tot 1999.